Cumhuriyet’in Şehir ve Mimarî Tefrikası-2
Doç. Dr. Selçuk Özdağ

Cumhuriyet’in Şehir ve Mimarî Tefrikası-2

Reklam

ENPOLİTİK

Bizim şehircilik ve mimarîmiz nasıl şekilleniyor?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Şehirler ve şehircilik anlayışı Osmanlı’dan bize miras kaldı. Miras kaldı ama biz şehirleri de şehircilik anlayışını da reddettik: Redd-i miras yaptık.

Klasik Osmanlı şehrinde; şehir, cetvelle bir plana tabi tutulmamıştı ama şehrin gelişimi mutlaka bir mantık silsilesi içinde oluyordu.

Şehirler, önceden planlanmış değildir. Fakat gelişme ve büyüme her zaman tabii bir şekilde olmuştur.

Temel mantık, insanın mutluluğudur. Bunu için ölçüler, insanî boyutlardadır.

Yapılaşmayı “sivil mimarî” olarak telakki ederseniz, klasik “Türk Evi” modeli ön plana çıkar.

Osmanlı mimarlığının, abidevî camiilerden sonra yaratmış olduğu en önemli yapı türü “ev”dir.

Türk Evi olarak bilinen bu yapıların en iyi örneklerine Anadolu’da ve Balkanlar’da rastlanır.

Ev, inşa edilir. Ev’in büyümesi, ihtiyaca binaen mümkündür. Ailenin bir oğlu, daha doğrusu, büyük oğlu evlenirse, onun için yeni bir veya birkaç oda inşa edilirdi.

“Ev”in büyümesi, eskilerin ifadesiyle “muktezay-ı hale muvafık olarak” yani şartların gereklerine göre olurdu.

Bu aynı zamanda Orta-Asya Türk Otağı’nın (Çadırı’nın) yeni otağlarla büyümesi geleneğinin devamıdır.

“Bosna Evi” de böyledir, “Safranbolu Evi” de böyledir, “Erzurum Evi” de böyledir.

Anadolu şehirlerinde bu “ev” örneklerini çoğaltmak mümkün.

 Cumbalı, cihan-numalı, eli-böğründeli, hatıl ve tavan göbekli, nişli, sekili, eyvanlı, kilerli, Bağdadî duvarlı, hayatlı, taşlıklı, … evler; düşünebiliyor musunuz zarafeti ...

Cevahir kadrini, cevher füruşan olmayan bilmez. Önce bu cevherlerimizi bilmek, öğrenmek lazım.

Türk evi, “içe dönük” bir düzen esasıyla inşa edilir. Hane halkının ev hayatı, sokağa açılmaz veya sokakla doğrudan bağlantılı değildir.

“Ev mahremiyeti”nin temin edilmesindeki gayret ve titizlik açıkça görülebilir.

Fotoğraf: savetheauro.blogspot.com.tr

Mesela cumba. Cumba, bir estetik unsur ama aynı zamanda mahremiyeti temin ediyor:

Evvela, sokağa görünmeden sokağı görüyor. İkinci olarak mimarî bir yapı olan evin odası için ışık temin ediyor, farklı açılardan ışığı içeri alarak mekânı aydınlık hale getiriyor.

Sokak da aynı şekilde. Osmanlı şehirlerinde “çıkmaz sokak” diye bir şehir şubesi vardır. Üstelik, çıkmaz sokak yapısı yaygındır. Sokağa girersiniz, ama çıkamazsınız. Çünkü sokağın diğer ucu kapalıdır.

Peki böyle bir şube inşa etmenin amacı nedir?

Amaç, “cumba”’da olduğu gibi öncelikle mahremiyeti temin etmektir. Sonra sükuneti, sessizliği temin etmektir. Sonra? Üçüncü olarak, sokak komşuları arasında samimiyeti tesis etmektir.

Türk mimarîsi, bu şekilde Anadolu’da ve Balkanlar’da kendine ait hususiyetleri olan bir “ev tipi” ortaya çıkarmıştır.

Bu ev tipi, Anadolu’da bin senedir yaşamaktadır.

Yaşamaz mı? Düşünün; Amerika keşfedilmeden 300 sene önce biz Domaniç’e çınar dikmişiz. Bin senede yaşar, yüz bin sene de …

Evler, sokaklara; sokaklar ise mahallelere vücut verir.

Bu yüzden Osmanlı’da bir “ev kültürü”, “sokak kültürü” ve nihayet “mahalle kültürü” yerleşmiştir.

Ev de, sokak da, mahalle de ihtiyaca göre gelişir, büyür. Ama güzelliğini, estetiğini, zarafetini kaybetmez.

Bir eve bir veya birkaç oda ilave edilmesi, onun güzelliğini kaybettiremez.

Bir eve oda ilave edilmesi, bir şehre sokak veya mahalle inşası aynı mantık üzerinde yürür. İhtiyaç – Mahallî malzeme ile inşa – İnsanî boyut.

Bizde ayrıca “komşu kültürü” ve “komşuluk kültürü” var, öyle değil mi? “Komşu hakkı” var. Peygamberimizin komşu hakkında hadisleri var.

Ma’lum-u âliniz, Turgut CANSEVER “bilge mimar” olarak bilinir. Çok kıymetli kitapları vardır:

“Ev ve Şehir Üzerine Düşünceler”, “Dünyayı Güzelleştirmek”, “İslam’da Şehir ve Mimari”, “İstanbul’u Anlamak” bunlardan bazılarıdır.

Sorarım size, bir yapının bir binanın yüksekliği ne kadar olmalıdır? En ideal, en optimal, en insancıl ölçü, yükseklik, irtifa nedir? Söyleyebilir misiniz, bana? Nedir ölçü?

Söyleyemezsiniz, çünkü bugün böyle bir ölçümüz yoktur! Maalesef.

Ama bilge mimar Turgut CANSEVER, “Ev ve Şehir Üzerine Düşünceler” isimli kitabında bizi, böyle bir ölçüden haberdar ediyor. Nedir o ölçü biliyor musunuz? Şudur:

Bahçede oynayan bir çocuk annesine: “Anneeeee!” diye bağırdığında sesini duyurabiliyorsa işte o yapının, o binanın yüksekliği insanî ölçülerdedir ki bu da üç kattır.

ENPOLİTİK

Kamu binaları nasıl yapılıyor? Kim inşa ediyor?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Osmanlı’da bakanlık, adliye, valilik, tapu müdüriyeti gibi kamu kuruluşlarına ait resmi binalar yoktur.

Yani, klasik dönemde “resmî yapı”, “kamu kuruluşu binası” yoktur.

Peki, resmî bina, kamu kuruluşu binası yok ise, resmî işlemler nasıl ve hangi mekânlarda yürütülüyordu?

Fotoğraf: Kastamonu Açıksöz Gazetesi

Resmî işler, resmî devlet görevlilerinin konaklarında yürütülüyordu. Osmanlı’daki “konak” mimarîsi ve kültürü önemlidir.

Bugün hala bazı şehirlerimizde gördüğümüz “Vali Konağı”, “Kadı Konağı”, “Paşa Konağı”; Osmanlı resmî binalarıdır.

“Hükümet Konakları” ise daha sonra 1860’lardan sonra inşa edilmeye başlanmıştır.

ENPOLİTİK

Şehrin sivil yerleşiminin esasları, teamülleri vardır, öyle değil mi?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Halkın istifadesi için yapılan camiler, medreseler, hanlar, hamamların inşa mantığı aynıdır.

Hepsinde “ihtiyaç – mahallî malzeme ile inşa – insanî boyut” mutlaka gözetilmiştir. Mesela bir camiiden yüksek ev, bina veya yapı görmeniz mümkün değildir.

Şehirde, abidevî (anıt özelliği taşıyan) tek yapı kubbe ve minaresiyle camiidir. Şehrin en büyük camisi ise, “Ulu Camii”dir.

Klasik ticaret merkezi “çarşı”dır. Esnaf, meslekler itibariyle aynı çarşıda toplanmıştır.

Camiiden sonraki en önemli yapı hamamdır. Zaten camiisiz ve hamamsız Türk şehri düşünülemez.

Fotoğraf: Gezilecekyerler.com

İmarethaneler, medreseler, tekke ve zaviyeler, han, kervansaray, çeşme, köprü, türbe ve mezarlıklar şehrin diğer önemli yapılarıdır.

Bilge Mimar Turgut CANSEVER, “Ev ve Şehir” isimli kitabında mahalle hakkında şöyle yazmıştır:

“Mahalle, bir şehirde kendi kendini yöneten idari bir birimdir. İnsan ölçeğindeki bu mahallelerde, mahalle sakinleri aynı zamanda ‘çevre bilinci’nin farkına varırlar. Bu mahallenin yani çevrenin her türlü sorumluluğuna katılırlar.

Bu durum, Osmanlı şehrinin değişmez bir kuralıdır”.

Şehirler; dağların yamaçlarına yaslanmıştır. Neden? Öncelikle tarım arazileri korunmuştur, tarım arazileri şehir toprağı olmamıştır.

İkinci olarak, depremler için ciddi bir tedbir alınmıştır. Düz ovalarda kurulan şehirlerdeki yıkımı görüyoruz şimdi.

Sakarya örneği herkes için ders olmalı. Sakarya, topoğrafik olarak “koyu yeşil” arazi üzerine inşa edilmiştir. Yani sulak, yemyeşil topraklar üzerine inşa edilmiştir. Tabii deprem olunca da hepsi yıkıldı, acı bir şekilde yaşadık.

Şehirleri dağların yamaçlarına inşa etmenin bir özelliği de nedir, biliyor musunuz?

Yamaçlarda inşa edilen her ev, önündeki evden biraz daha yüksektedir. Böylece hiçbir ev, bir diğerinin güneşine mani olmaz. Bütün evler ve bütün şehir, güneş ışığı alır.

Düşünün; şehirler aydınlık, evler aydınlık, insanlar aydınlık, mutlu, mes’ud …

Aydınlık insanlar, aydınlık şehirler kurar; aydınlık şehirler ise aydınlık nesiller yetiştirir.

Bu yüzden şehirler, yapısı ve mimarîsiyle halkının değerlerini, inançlarını ve’l hasıl kültürünü yansıtır.

Osmanlı’yı büyük yapan budur. Medeniyet haline getiren bu anlayıştır.

Osmanlı, dünya içinde kendi dünyasını kurmuştur, yaşamıştır, yaşatmıştır.

Osmanlı’da toprak kullanımı, arazi kullanımı, mekân kullanımı kısaca bu şekildedir.

 

ENPOLİTİK

“Arazi Kullanımı” şehrin mimarî olarak yerleşimini, mekân taksimini ifade ediyor. Ayrıca belde hizmetlerinin yürütülmesi var. Bu konuda neler söyleyebilirsiniz?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Evet, doğru. Arazi kullanımından sonra belde hizmetlerinin üretilmesi ve sunulmasına sıra geliyor.

Bu aşamada, ilk olarak “idarî birimler”, ikinci olarak “kadılık makamı”, üçüncü olarak “vakıflar” var.

Mahallî hizmetlerin karşılanması için Kadıların çok önemli görev ve yetkileri var. Bunun için İlber ORTAYLI Hoca’nın “Osmanlı Devleti’nde Kadı” isimli kitabı okunabilir.

Ayrıca Vakıflar var tabii. Belde hizmetleri için Vakıflar da çok önemli görevler deruhde ediyorlar (görev üstleniyorlar). 

“Vakıf” kelimesi, sözlüklerde “durdurmak”, “mal yığılmasını durdurmak” şeklinde tarif edilmiştir.

Vakıf, belirli bir taşınmazın (arsa, arazi vs.), akli melekeleri yerinde bir kişi tarafından, herhangi bir süreyle bağlı olmaksızın (süresiz), bir amaç için tahsis edilmesidir.

Belirli bir amacı gerçekleştirmek için ayrılan taşınmaz mala “vakıf”; bu tahsis etme işlemine de “vakfetme” denir.

Vakfedilen taşınmaz, usulüne uygun olarak ilan edilir ve ilgili mahkemede hâkim tarafından kayıt ve tescil işlemi yapılır.

Bu kayıt ve tescil işleminden sonra vakıf, “tüzel kişilik” kazanır.

Her vakıf için bir “senet” (yazılı belge) hazırlanır. Vakfın adı, hangi amaçları gerçekleştirmek için kurulduğu, vakfedilen taşınmaz malın yeri, özellikleri, sınırları, vakfın gelirleri ve gelirlerin nasıl harcanacağı bu belgeye yazılır.

“Vakfiye” olarak da adlandırılan bu belgelerde, ayrıca, vakfın mütevelli heyetinin kimlerden oluşacağı ve tescil tarihi de kaydedilir.

Eski vakıflarımızın kurucu belgeleri (vakıf senetleri) incelendiğinde, vakfın şartlarını değiştirip bozanlar veya belgelerde yazılı şartları yerine getirmeyenler için “beddua”ların da yer aldığı görülür.

Bu sebeple, vakıf senetlerinde yer alan hükümler büyük önem taşımaktadır.

Vakıf malları devredilemez, miras bırakılamaz, satılamaz ve vakıf senedindeki amaçlar dışında kullanılamaz.

Türk tarihinde vakıf kuruluşlarının ilk nüveleri, Eski Türk toplumlarında görülebilir. İslamiyet’ten önce de vakıf kuruluşlarının ilk uygulamalarının var olduğu bilinmektedir.

Uygurlar döneminde, -“Turfan” vesikalarında- bir Han tarafından “Uygur Tıp Medresesi”ne bir arazi ve bağ vakfolunduğu yapılan araştırmalar sonucunda gün ışığına çıkarılmıştır.

Türklerdeki “ülüş”, “başak”, “yağmalı toy”, “şölen” ve “aş verme” gibi törenler, beyler arasında, bir taraftan siyasî hesaplara hizmet ederken, diğer taraftan da toplumdaki saygınlığın korunması ve sosyal yardımlaşmanın güçlendirilmesini amaç edinmiştir.

Türk’ün soyluluğa yükselmesi, “mal yağmalatma” veya “şölen verme” yarışıyla kazanılırdı.

Hangi Bey, en görkemli ziyafeti verir, en çok mal yağmalatırsa, o Bey, diğer Beylere göre daha üstün bir itibar ve şeref elde ederdi.

“Kırk gün kırk gece düğün ziyafeti”, “kırk fakiri üç öğün doyurma” gibi adetler, eski Türk toplumlarının günümüze kadar uzanan törelerinin birer nişanesi olsa gerektir.

Sosyal güvenlik ve sosyal yardım sistemi, Batı’da ancak 20. yüzyılın başında kurulmaya başlamışken, asırlar önce Türk toplumlarında gelir ve serveti yeniden dağıtan ve bu vesileyle eşitsizlikleri ortadan kaldıran birtakım geleneklerin olması dikkat çekicidir.

Selçuklu devrinde inşa edilen yüzlerce camii, mektep, medrese, han, hamam, şadırvan, kütüphane, bimarhane (hastahane), aşhane, meşruta (külliyede görevli kişilerin evleri) ve daha niceleri bu vakıf ruhunun tecessüm etmiş, yapılara dönüşmüş halleridir.

Dikkat edilecek olursa, vakıf ruhuyla cisimleşen bu yapılar, yani vakfedilen her şey, kişilerin özel mülkiyetinden çıkarak, toplumun mülkiyetine geçmekte ve vakıf, toplumun tamamına mal edilerek “sosyal bir kuruluş” halini almaktadır.

Selçuklu devrinin vakıfları hakkındaki bir araştırmada araştırmacının konu hakkındaki tespiti şöyledir:

“İktisadi ve kültürel bakımdan çok ileri bir durum arz eden Selçuklu Türkiye’sinde tebabet (tıp ilmi) o derece ehemmiyet kazanmıştı ki, hemen her şehir ve kasabadaki hastanelerde tedavi meccanen (ücretsiz) olup, her birinin büyük vakıfları vardı”.

Şunu da ilave etmek gerekir ki, Selçuklular’da, çok sayıdaki vakfın idaresinin düzenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak için bir “Evkaf Nezareti” yani Vakıflar Bakanlığı bile kurulmuştu.

Osmanlı Devleti’nde, halkın ihtiyacı olan eğitim, sağlık, bayındırlık ve sâir sosyal hizmetlerinin yürütülmesini vakıflar üstlenmişti.

Selçuklular’da olduğu gibi, Osmanlılarda da vakıf kuruluşlarının kökleri, eski Türk geleneklerine uzanmaktadır.

İmparatorluk devrindeki “diş kirası” uygulaması, aslında eski bir Türk geleneği olan “yağmalı toy”un Osmanlı kültürü içinde aldığı yeni şekilden başka bir şey değildir.

Osmanlı döneminde, vakfetme ve vakıflaşma o kadar yaygınlaşmıştır ki, 1500’lü yılların başında Osmanlı topraklarının beşte biri vakıf toprağı haline dönüşmüştür.

Sadece 1700-1800 yılları arasında, yaklaşık 6.000 adet vakıf kurulmuştur.

Her dönem yeni bir ruh ile gelişen vakıf kuruluşları sebebiyledir ki, 16. yüzyıl Osmanlı devri için “vakıf cenneti yüzyılı” tabiri uygun görülmüştür.

Vakıflar, Osmanlı toplumunda dinî hizmetlerden çok; bayındırlık, şehircilik hizmetleri, sosyal faaliyetler ve kültür miraslarının korunması gibi kamu hizmetlerini yerine getirmişlerdir.

Vakıflar, toplumun her yönden sürekli olarak yenilenmesini sağlamış, yardımlaşma ve dayanışma duygusunu güçlendirmiş, bugün bizim “empati” dediğimiz eşsiz bir “diğer-kâmlık numunesi” vücuda getirmişlerdir.

Vakıfların özellikleri; iktisadî, sosyal, kültürel ve medenî münasebetler bakımından her biri birer tarihi vesika olan “vakıf senetleri”nin içeriği incelenecek olursa, açık bir şekilde görülecektir.

Aşır Efendizade Mustafa Kamil Efendi, kudretli bir şahsiyet ve parlak bir beyin. Bir Osmanlı kadısı. Kadılık yapıyor, 1917 senesinde vefat ediyor.

Mustafa Kamil Efendi “Evkaf Nedir?” isimli eserine şöyle başlıyor:

“Efsanevi telakkilere maruz kalan Evkaf’ın vatanın belkemiği mesabesinde bir müdafa-i milliye teşkilatı olduğunu ve memleketi bu suretle Türkleştirdiğimizi vatanla alaka iddia eden herkesin bilmesi farzdır. ... Ecdad-ı izamımız zapt ettikleri memleketlerin şehirlerin emval ve emlakinin Türkleştirilmesi vakıf sayesinde mümkün olmuştur”.

Mustafa Kamil Efendi, Vakıflar için diyor ki:

“Vakıflar, vatanın belkemiği mesabesinde bir müdafa-i milliye teşkilatı”dır.

Muhteşem bir tarif öyle değil mi? “Vatanın belkemiği … ”

Genel olarak, şehrin bütününü ilgilendiren her türlü hizmet, cami, okul, kitaplık, hastane, han, çeşmeler, sebiller, imaretler, su getirme, bu tesislerin bakımı, hatta bazen mezarlıklar, vakıf kanalıyla yapılmıştır.

Bu yüzden Osmanlı toplumunda, vakf’a “dinî” bir müessese olmaktan çok, “beledî” bir müessese olarak bakmak gerekir.

Cumhuriyet döneminde ise vakıflar; eğitim, sağlık, bayındırlık, şehircilik gibi alanlardaki faaliyetlerine devam etmişlerdir.

1826 yılında kurulan “Evkaf-ı Hümayun Nezâreti” 1920’ye kadar vakıfların idaresinden sorumlu olmuş, 1920’de aynı görevi ifa etmek için “Şer’iye ve Evkaf Vekâleti” kurulmuştur.

Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin 1924 yılında kaldırılması üzerine “Evkaf Müdüriyet-i Umumiyesi” (Vakıflar Genel Müdürlüğü) kurulmuştur.

ENPOLİTİK

Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki şehir ve yapılaşma birbirinin devamı şeklinde midir?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Osmanlı’nın son devri; ekonomik, sosyal, siyasî, kültürel, … olarak bütün değerlerin herc-ü merc olduğu bir devir olmuştur.

Tabii bu durum, şehir ve mimarî açısından da benzer şekilde cereyan etmiştir.

Ahmed Hamdi TANPINAR, meşhur “Beş Şehir” isimli kitabında diyor ki:

“Şiir hiçbirşey söylemiyordu. Mimarî zevki soysuzlaşmştı; saraylar ve konaklar küçük Avrupa burjuvasının evleri gibi döşeniyordu”.

Fakat şu hakkı da teslim etmek gerekir ki, şehircilik ve mimarî açısından bu dönemde dikkat çeken fikirler ileri sürülüyor ve fedakâr bazı çalışmalar da yapılıyor.

Bahse konu bu dönem, genel hatları itibariyle 1900-1950 yılları arasında, takriben 50 senelik bir dönemdir.

Bu dönemde, şehircilik ve mimarlık çalışmalarında, özellikle mimarlar “Türk millî mimarîsi”, “millî mimarî”, “mimarîde Türk üslubu” konularında bazı çalışmalar yapmışlardır.

Bu mimarlar diyor ki; bizim Orta-Asya Türk şehirciliğinde ve mimarîsinde, Selçuklu ve Osmanlı şehrinde ve mimarîsinde kendimize özgü bir millî tarzımız vardı.

Zamanla bu millî tarzımızı kaybetme noktasına geldik. Kendi şehirciliğimizi ve mimarîmizi yeniden canlandırmalıyız.

Bu çalışmalar genel olarak, 1900-1930 ve 1930-1950 yılları arasında iki döneme ayrılıyor.

Birinci dönemdeki fikir ve çalışmalar “1.Millî Mimarlık Akımı”; ikinci dönemdeki fikir ve çalışmalar ise, “2.Millî Mimarlık Akımı” olarak isimlendiriliyor.

Mimar ve mühendisler, şehir ve mimarîdeki her üslubun, her tarzın aslında siyasetin, ideolojinin ve fikirlerin birer yansıması olduğunu; her tarzın, zamanın ruhunu taşa, toprağa, mermere, çimentoya, … yansıttığını, bu sebeple bizim fikrimizin, fikriyatımızın, ruh dünyamızın da toprağa, mekâna yansıtılması gerektiğini söylüyorlar, yazıyorlar.

Sadece yazı ve söylemle de iktifa etmeyip eyleme de geçiyorlar; yeni inşaat işleri başlatıyor, yeni binalar yapıyorlar.

Batı’nın etkisi her alanda hissedilmeye başlayınca, bunu kendisine dert edinenler, bize ait olan bir tarz oluşturmaya çalışıyorlar.

Mimar Kemalettin, Mimar Vedat, Abidin ve Muzaffer beyler, Ali Talat ve arkadaşları; tamamen “millî” endişelerle hareket ediyorlar.

Bir şehrin toprağının, arazisinin, mekânının kullanımında millî duyguları yansıtmak, millî şuuru güçlendirmek için unutulan Türk sanatı, mimarlığı ve şehirciliği yeniden canlandırılmalı diyorlar.

Kendi değerlerimizin yeniden ortaya çıkarılması ve yaşatılması gerektiğini ileri sürüyorlar. Geleneksel Türk millî tarzının, çağın gereklerine göre yeniden yorumlanabileceğini iddia ediyorlar.

Fikirlerini “kuvveden fiile” de çıkarıyorlar, yeni planlar yapıyorlar. Bu yeni üslup, bu yeni tarz Osmanlı mimarîsinden de bazı motifler taşıyor.

Mesela, taşıyıcı bir unsur olmasa da yapılarda “kubbe” inşa ediyorlar. Ankara / Ulus’taki “Ankara Palas” binası örnek gösterilebilir.

Fotoğraf: Habertürk

Tabii bu uygulamayı eleştiren kalemler de olmuş.

Ahmed Haşim, “Üç Eser” isimli kitabında bu yeni tarzı eleştirerek diyor ki:

“Otel, banka, mektep, iskele; şimdi dışarıdan minaresi ve içeriden minberi eksik birer camii karikatürü gibi oldu”.

Kabul etmek gerekir ki; şehircilikte, plancılıkta, mimarlıkta yeni bir tarz, bir kimlik inşası, kolayca başarılacak işlerden değildir. Yeni bir tarz, bugünden yarına yerleşmiyor.

Çalışkan, vefakâr ve vatanperver bu insanların gayretleri ne yazık ki yeni bir mimarî üslup ortaya çıkarılmasında yeterli olmuyor.

Bir Arap mimarîsinden bahsedilebilir. Orta-Asya Türk mimarî tarzından, Selçuklu ve nihayet Osmanlı mimarî tarzından bahsedilebilir. Hepsinin kendine has birtakım özellikleri var.

Ama Cumhuriyet devrinde Anadolu’da “Türk mimarî tarzı” nedir?

Türk mimarî tarzının ayırıcı özellikleri var mıdır? diye sorulacak olursa, buna olumlu cevap vermek biraz zordur.

1940’lara doğru, 2.Dünya Savaşı’nın ayak sesleri duyulmaya başlayınca “harp mimarîsi” ön plana çıkmış, çok sayıda kışla, tahkimat inşası ve sığınak, … yapılmıştır.

Hatta bu dönemde ciddi miktarlarda demir ve çimento kullanılmıştır.

Savaşın başlamasıyla da zaten demir ve çimento piyasadan nerdeyse tamamen çekilmiş, inşaatlarda, yapı malzemesi olarak daha çok “taş” kullanılmaya başlanmıştır.

Bu yüzden İkinci Harp yılları, 1940-1950 yılları arası “Taş Devri” olarak adlandırılmıştır.

Türkiye, Savaş’a katılmamıştı ama sürekli savaşa hazır halde bulunan halk ve ordu, savaşın etkilerini derinden hissetmiştir.

 

ENPOLİTİK

Cumhuriyet’in ilanından sonra CHP, Tek-Parti olarak teşkilatlanıyor. Uzun yıllar iktidarda kalıyor.

Netice olarak CHP, Devlet partisi oluyor. Parti devletleşiyor; devlet partileşiyor.

Bu dönemdeki şehircilik, şehir planlaması ve mimarlık uygulamaları nasıl yürütülüyor?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Cumhuriyet ilan edildikten sonra artık Osmanlı’dan farklı bir idare biçimine geçilmiş oldu.

Malum olduğu üzere, Cumhuriyet rejimi, kendini görünür kılmak için ciddi olarak gayret sarfetmeye başlamıştır.

Yapılan inkılapların amacı, halkın gündelik yaşayışını değiştirmektir.

Mesela kılık-kıyafet değişiklikleri, şapka inkılabı, resmi kıyafet ve üniforma tasarımları gündelik hayatı ve hayatın görünümünü değiştiren çalışmalardır.

Şehircilik ve mimarî alanında da aynı gayretleri görmek mümkündür. 

Bu dönemde klasik Avrupa mimarîsinin temel esaslarına paralel olarak devletin ciddiyetini, güçlülüğünü ve otoritesini ön plana çıkaran, insan ölçeğini aşan, ağır kütleli, uzun ve geniş sütunlu, simetrik kompozisyonlu “abidevî” mimarî uygulamaları dikkat çekmektedir. Mesela anıtlar ve heykeller …

Bir yazarın ifadesiyle “Cumhuriyeti’nin varlığını temsil ve tecessüm ettirecek abidelerin inşası” konusunda kısa zamanda uzun mesafeler alınmıştır:

“Elli yıl içinde heykelcilikte eriştiğimiz durum olağanüstü sayılır” …

İlk anıt; 1925 yılında, İstanbul’da Gülhane Parkı’na dikilmiştir. Heykelcisi, Avusturyalı bir mimardır.

Taksim’deki Cumhuriyet anıtını ise İtalyan bir heykelci yapmıştır. Bu iki heykelci, o yıllarda Anadolu’nun çeşitli yerlerine birçok anıt yapmışlardır.

Fotoğraf: istanbulium.net

1940’dan sonra ise, çeşitli şehirlerde inşa edilen anıtların büyük bir kısmı Türk heykelcilerinin eserleridir.

Büyük veya küçük, hemen hemen bütün şehirlerde bu döneme özgü bir “çevre düzenlemesi” var. Bu çevre düzenlemesi; şehrin geniş ve uzun bir bulvarı üzerindeki “Cumhuriyet Meydanı” ve bu meydana dikilen heykel veya anıtlardan oluşmaktadır.

Ancak bu dönem şu şekilde eleştirilmiştir:

Denilmiştir ki; alt-yapısı, kanalizasyonu, sokağı, hastanesi henüz tam ve yeterli olmayan şehirlerde bile muazzam anıtlar inşa edildi. Şehirlerin alt-yapısına öncelik vermek gerekmez mi?

 

 

ENPOLİTİK

Yeni rejimi görünür kılan sadece anıtlar ve heykeller miydi?

 

SELÇUK ÖZDAĞ

Tabii ki sadece anıtlar ve heykeller değil. Bunu bütün mimarî yapılarda, şehirlerde mekân kullanımında, imar planlarında görmek mümkündür.

Evvela şunu ifade etmek gerekir:

Yapılan bütün tasniflerde CHP’nin Tek-Parti olduğu 1950’ye kadar, rejimin adı “Otoriter Rejim”dir.

Bernard LEWIS’in “Modern Türkiye’nin Doğuşu”; Feroz AHMED’in “Demokrasi Sürecinde Türkiye”; Mete TUNÇAY’ın “Türiye’de Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması”; Kemal KARPAT’ın “Türk Demokrasi Tarihi” kitapları örnek olarak gösterilebilir.

Rejim, siyasî olarak “otoriter” bir karaktere bürününce, onun “yaptığı” ve “eylediği” herşey otoritenin rengini alıyor. Çünkü “otoriter iktidar” ancak yaparak ve eyleyerek konuşuyor.

Başka bir ifadeyle otorite; mimarîde, şehir planlamasında tecessüm ediyor (cisimleşiyor). Müşahhas (somut) hale geliyor.

Binaların yüksek tavanlı girişleri “abdevî” özellikler taşıyor.

Evvela, malzeme olarak taş kullanılıyor. Yapı malzemeleri arasında “taş”ın müessir bir hususiyeti var. Eskilerin ifadesi böyle. Yani taş, insana daha çok tesir ediyor, etkiliyor.

Fotoğraf: hangipansiyon.org

Sadece sıva yapılmış bir binanın ön cephesi ile kabartma nizamî taşlarla inşa edilmiş bir binanın cephesini düşünün.

Hangisi daha etkileyici olur? Tabii ki taş malzemeyle inşa edilen daha etkileyici olur.

Yapı malzemesi olarak taş ile birlikte mermer de kullanılmıştır.

Kaldı ki, yukarıda bahsettiğim “abidevî” özellik sadece “taş”ın malzeme olarak kullanılmasıyla sınırlı değil.

Malzeme olarak taş kullanılıyor ama daha önemli olan bu devirde inşa edilen binalar, geniş cepheli ve insan boyutunu aşan binalardır.

Genişlik ve bilhassa yükseklik, her vakit dikkat çekici ve etkileyicidir. Tavanlar yüksektir. Sütunların azameti dikkat çeker.

Yalnız şunu ifade etmek gerekir ki; “geniş”, “büyük”, “yüksek” her bina, her zaman güzel görünmüyor.

Yapı elemanları ile “derinlik” kazandırılmış bir bina veya bölüm her zaman estetik hissini vermiyor.

Mesela TBMM’nin inşası bile tartışma konusu olmuştur. Bilge mimar Turgut CANSEVER, “Ev ve Şehir” isimli kitabında diyor ki:

“Büyük Millet Meclisi yapısında ‘büyük ölçü tutkusu’nun, çok iri taşların, çok yüksek kolonlar ve yapı elemanlarının her birinin kendi başına teker teker etkili olması isteği göze çarpıyor.

Fotoğraf: arkitera.com

Bu büyüklük vurgusu, her zaman ciddiyet ve tutarlılık hissi vermiyor. Tersine, bir ‘saygı hissi’nin oluşması yerine, iri unsurların ve malzemenin içerikten yoksun yığını haline dönüşmektedir”.

Benzer özelikler ve itirazlar, o dönemde il ve ilçelerde inşa edilen “hükümet konakları” hedef alınarak da yapılmıştır.

Hükümet konakları, “sivil mimarî” yerine, Devlet’in “resmî mimarîsi”nin mümessilidir, onu temsil eder. Bu yüzden yeni rejimin, mimarîye bakış açısını yansıtması bakımından önemlidir.

Temel amaç, Devlet otoritesini hissettirecek; halka, saygı ve bağlılık telkin edecek ciddi ifadeli olmalarıdır.

Bu yapılar aynı zamanda, etraflarındaki yapılara göre daha büyük kütleli yapılardır. Böylece nisbî (orantılı) olarak daha büyük görünür ve daha etkileyici olurlar.

İlber ORTAYLI, “Hükümet Konakları” başlıklı bir makalesinde diyor ki:

“1940’ların sonlarına kadar inşa edilmiş olan hükümet konakları ‘tek bir dikdörtgen blok’ içindedir”.

Dikdörtgen prizma şeklindeki bir yapının, bu şekilde inşa edilmemiş olan diğer yapılara göre daha etkileyici ve büyüklük hissi uyandıracağı tahmin edilebilir.

Bu dönemdeki yapılaşmada, tezyinat (süsleme) ön planda değildir, dikkat çekici değildir.

Ama mesela, uzun (yüksek) sütun veya kolonların hemen göze çarptığı bina girişleri tercih edilmiştir.

Bina kütlelerinin “simetrik” olması, “merdivenli girişler”in inşa edilmesi bu yapıların insanlar üzerindeki “otorite etkisi”ni artırmıştır.

Özet olarak şunu söyleyebiliriz: bu dönemde, şehircilik planlaması ve mimarlık uygulamaları, devletin gücünü göstermek için kullandığı bir propaganda aracı durumundadır.

(Devam edecek)

Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
Yasin Keleş'ten muhteşem Single
Yasin Keleş'ten muhteşem Single
Salihli Galatasaray Taraftarları Derneği kuruldu
Salihli Galatasaray Taraftarları Derneği kuruldu